Archive for the ‘Haibun’ Category


ਬਾਸ਼ੋ ਦਾ ਹਾਇਬੁਨ (ਇੱਕ )

( ਡਾਨਲਡ ਕੀਨ ਦੇ ਜਾਪਾਨੀ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ )
( ਅਨੁ. ਦਲਵੀਰ ਗਿੱਲ )
***************************************************************************************************************************

ਮਾਹ-ਦਿਨ, ਅਨੰਤ ਕਾਲ ਤੋਂ ਯਾਤਰੂ ਹਨ। ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਲ ਵੀ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜਾਂ ਦੇ ਸਵਾਰ ਜੋ ਸਦਾ ਸਫ਼ਰ ‘ਤੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਵਾਂ ਸਾਂਭੀ, ਚਲ-ਸੋ-ਚਲ ਕਰਦੇ, ਕਾਠੀਆਂ ਰਕਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੁਢੇ ਹੋ ਗਏ; ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਜਿਸ ਮੁਕਾਮ ‘ਤੇ ਰਾਤ ਪਈ ਉਹੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਵਕ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣੇ ਕਿੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਨੇ ਉਦੋਂ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਫ਼ਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸਨ; ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਧੱਕੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਬੱਦਲ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਲੜ੍ਹੀ ਚਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ – ਰਮਤਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ।

ਪਿਛਲਾ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਮੈਂ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤੱਟ ਲਾਗੇ ਇਵੇਂ ਘੁਮੱਕੜ-ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜ਼ਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੱਤਝੜ੍ਹ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਮੱਕੜੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜਿਆ ਪੂੰਝਿਆ। ਹੁੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਾਲ ਮੁੱਕਿਆ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਆਮਦ ‘ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਵੀ ਧੁੰਦ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਮੈਂਨੂੰ ਫੁਰਦਾ ਕਿ ਸ਼ੀਰਾਕਾਵਾ ਵਾਲਾ ਨਾਕਾ ਟੱਪ ਕੇ ਓਕੂ ਦੇ ਇਲਾਕ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵਾਂ। ਆਵਾਰਗੀ ਦਾ ਭੂਤ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਜਿਵੇਂ ਅਸਲੋਂ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਨਿਗਾਹਵਾਨ ਦੇਵਤਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਪਿਆ ਮਾਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਮੈਥੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਿਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦਾ।

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਾਟੀ ਪਤਲੂਣ ਗੰਢ ਲਈ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਛਿਟੀਆਂ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਟੋਪੀ ਦੀ ਡੋਰੀ ਵੀ ਬਦਲ ਲਈ। ਲੱਤਾਂ ‘ਚ ਜਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅੱਗੇ ( ਨਰਹਰ ‘ਤੇ ) ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀਆਂ[^1] ਦੇ ਲੇਪ ਕੀਤੇ। ਉਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੁੱਝਦਾ, ਮਾਤ੍ਸੂਸ਼ੀਮਾ ਦੀਪ-ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਦਿਸਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ । ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕੁਟੀਆ ਵੇਚੀ ਅਤੇ ਸਾਂਪੂ ਦੀ ਨਗਰੀ ਆ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੱਕ ਟਿਕਣਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਥੰਮੀ ਨਾਲ ਲਟਕਾ ਛੱਡੀ:

ਫੂਸ ਦੀ ਕੁੱਲੀ
ਨਵੇਂ ਮਾਲਕ ਹੱਥਿ
ਪਟੋਲ੍ਹੇ ਦਾ ਘਰ! [^2]

ਇਹ ਹੋੱਕੂ-ਲੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ। [^3]
…………………………………………………………………………….
[^1] : In original “Moxa” ( Mugwart )
[^2] : ਪਟੋਲ੍ਹੇ ਦਾ ਘਰ = ਇਸ਼ਾਰਾ ਇੱਕ “ਗੁਡੀਆਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ” ਵਲ ਹੈ।
[^3] : ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਡਾਨਲਡ ਕੀਨ ਦੇ ਜਾਪਾਨੀ ਤੋਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਮਾਕੋਤੋ ਯੋਏਡਾ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਈਂ ਭਾਸ਼ਾ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੰਤਲੇ ਹਾਇਕੂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਇੰਝ ਅਨੁਵਾਦਿਆ ਹੈ:

ਇਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਿੱਛੇ
ਹੁਣ ਘਾਹ ਹੇਠ ਡੂੰਘਾ ਦੱਬਿਆ
ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕੋਈ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਨਾਵੇਗੀ
ਗੁਡੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ

Advertisements

Iron-cast Imagery

Posted: August 24, 2014 in Dalvir Gill, Haibun, Writer
Tags:

all seasons are beautiful. winter can take an apparently hostile entry but some seasons, like this year’s Fall&Winter, – of the spiral, not that of a circle – feel like Spring.

There is always a part of other Yug present in every Yug …
Even with this constant change, a flux – in nature, our daily life is filled with images which, seemingly, have not changed, at all.

iron-cast imagery . . .
sculpted stone, calenders
on the wall


taiaaJi

 

ਇਹ ਮੇਰੇ ਤਾਇਆ ਜੀ ਸ. ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ।

ਅੱਜ ਵੀ, 85 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਕਾਇਮ-ਦਾਇਮ ਹਨ। ਗੋਡਿਆਂ ਦਾ ਗਰੀਸ ਖਤਮ ਹੈ ਇਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਮੁਕੰਮਲ ਅਰੋਗ ਹੈ। ਗੋਡਿਆਂ ਕਾਰਨ ਬੈਠ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੋ ਕੋਡੇ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਪੱਠੇ ਵੀ ਵੱਢਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਈਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਲਸਣ-ਪਿਆਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਾਬਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਕੱਬਡੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ਼ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਪੌਉਂਚੇ ਜਿੱਡੇ ਪਿੰਡ ਨੇ ਗੁਆਂਡੀ ਕਸਬੇ ਰਾਏਕੋਟ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ, ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਮਾਣ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੈਂਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਾਰੀ, ਜਿੱਥੇ ਹੱਥ ਪੈ ਗਿਆ, ਬੱਸ! ਰੇਡਰ ਨੂੰ “ਖੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਈ ਮਨਾ ਲੈਣਾ”, ਕੋਡੀ ਪਾਉਣੀ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਧਾਉਲ ਮਾਰ ਕੇ ਸਟਾਪਰ ਨੂੰ ਪਾੜੇ ਦੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉਡਦੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਭੇਜ ਦੇਣਾ।

ਜਿਉਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਇੱਕ ਕਿੱਸਾ ਹਨ, ਆਸ ਪਾਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਇੱਕ ਭੁੱਲੀ-ਵਿਸਰੀ ਖੇਡ ਹੈ/ਸੀ “ਗੁੱਟ-ਫੜਾਈ” ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਬਾਰੋ-ਬਾਰੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਗੁੱਟ ਫੜਿਆ ਛਡਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਦ 2008 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ “ਚਲੋ ਖੇਡੀਏ” ਕਹਿੰਦੇ, “ਸ਼ੇਰਾ ਹੁਣ ਉਹ ਗੱਲਾਂ ਕਿੱਥੇ! ਤੂੰ ਜਵਾਨ ਏ ਐਵੇਂ ਕਿਤੇ ……, ਬੁੜੇ ਹੱਡ ਤਾਂ ਛੇਤੀ ਜੁੜਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਫਿਰ।”
ਮੈਂ ਗੁੱਟ ਫੜਿਆ ਉਹ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਹੱਸੀ ਜਾਣ ਮੈਂ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਮਰੋੜਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਿੱਥੇ! ਤਾਇਆ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਮਰੋੜਾ ਜਿਹਾ ਮਾਰਿਆ ਤੇ ਗੁੱਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛਡਾ ਲਿਆ ਸਗੋਂ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਡੋਲੇ ਤੱਕ ਹੌਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਗੁੱਟ ਤਾਂ ਕੀ ਛੁਡਾਉਣਾ ਸੀ ਬੱਸ ਇਹੋ ਕਹੀ ਜਾਵਾਂ, “ਜਾਣ ਦਿਓ ਤਾਇਆ ਜੀ”, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੇਰੀ ਕਾਂਬਾ ਲੱਗੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਚਿਰ ਰਹੇ।
ਇੱਕ ਸੁਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਇਆ ਜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਘੜੀ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ:

ਸ਼ਹਿਰੀਂ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਪਿੰਡੀਂ ਵੱਸਣ ਮਨੁੱਖ
ਨਿੱਕੇ ਪਿੰਡੀਂ ਭੂਤਨੇ ਪੁੱਟ-ਪੁੱਟ ਸੁਟਣ ਰੁੱਖ।

ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੁਹਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸੁਆਣੀਆਂ ਵੀ ਕੌਲੇ ਲਿੱਪ ਕੇ ਉੱਤੇ ਮੋਰ-ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕਰਨੋਂ ਨਾ ਹਟਦੀਆਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਈ ਨਜ਼ਰ ਲੱਗਣ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਦੀ ਕਾਲਖ਼ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾਉਣਾ ਅਸਲੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਾਂਹ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ।
ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੇ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਦਿਨ ਤਾਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।

ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ . . .
ਜੋੜੀ ਪਿੱਛੇ ਫਲ ਕੱਢੇ
ਸਿੱਧੇ ਸਿਆੜ